fredag, januar 27, 2006

Om "Farvel, Rune" i dagens Klassekampen

I dag har eg ein fin artikkel om farvel, Rune av Marit Kaldhol. Boka fyller tjue år dette året, og eg meinte det var på sin plass å hylle den.

Eg legg ut artikkelen her, men det er mykje finare å sjå oppslaget i papirutgåva.


Når sorga får ord. Om årets viktigaste tjueåring.

Året 1985 gjekk ordlaust forbi. Så tippa det over i 1986. Farvel, Rune av Marit Kaldhol kom, og då fann orda fram til oss igjen.

Det var ingenting å snakke om. Du går på symjinga som vanleg, bror din akar bakkane ned til barnehagen som vanleg. Symjetaka er tyngre, men du forstår ikkje kvifor. Førre gongen klarte du seks gonger så mange lengder, no er du i ferd med å dette mursteinstungt til botnen etter berre to. Frøken gir deg handkledet, klappar deg på skuldra og seier at det ikkje er rart at taka er tyngre akkurat no. Det forstår du ikkje, for du lærte jo å symje for tre år sia, og heile tida har det gått framover, aldri stått stille. Akebakken er den same for bror din, akebrettet er det vanlege blå rattakebrettet med ein brest som går frå trådfestet og opp til det svarte merket, det ryk ein dag snart, bresten blir større for kvar gong; barnehagetantene er dei same, det er berre Legoklossane som er mykje meir idiotiske enn det dei var sist han sat her og bygde innvikla borgar og byar, ingen ting passar og får feste lenger. Alt går i sakte kino, føtene som elles er vektlause og harekjappe limer seg ned i bakken, dreg deg ned i vårsnøen, grusen, grasplenen, haustløvet, julesnøen. Men det er ingenting som er annleis, for om det som er annleis kan ein seie: ”- Sjå, no har han Johansen mala huset rosa!”, eller: ”Vent, katten hadde ikkje den flenga i øret i går!” Dette her sitt berre tungt i kroppen og går ikkje over, slik forkjøling og rydderot forsvinn. Det er ordlaust å vere ni år og nett farlaus. Endå verre er det vel å vere fem. Og det som ikkje har ord, finst ikkje i verda, berre i dei små kroppane, i symjetaka og handa som knuser legoborgen. Døden fanst ikkje i orda i 1985.

Så kom 1986 og mor vår hadde med ei bok heim. Kan hende det er feil, men eg husker det slik at eg hadde boka i fanget og las høgt for bror min den dagen boka kom i hus. Det var nesten dei einaste gongane vi ikkje krangla, eg likte å lese høgt, han likte å lese og skrive, han måtte berre få andre til å gjere det for seg.
”Nesten kvar morgon kjem Rune ut av det raude huset sitt og traskar bort til Sara. – Skal vi vere ute og leike? Spør han.”, stod det på første side. Eg veit at allereie her kjenner eg at dette er mi bok. Det stod ikkje skal vi gå ut og leke, det stod vere. Nett som vi sa. Vere ute og leike. Den verda som finst ute og som ingen vaksne har oversikt over. Der er Rune og Sara, der var bror min og eg heile tida, det var det vi ville: vere ute og leike.

Rune og Sara er bestevenner, ikkje søsken, dei leiker mamma og pappa, leikar familie. Rune skal på havet og fiske middag til dei to. Vi har vore på havet fleire gongar enn vi kan telle, bror min og eg. I 1986 når Rune og Sara leiker familie og fiske, er eg ti år og familien vår er redusert med femti prosent på eitt år. Frå seks til tre: ein død og to utflytta. Å fare på havet er noko ein berre kan gjere med fedrar og storebrør viss dei bur heime.
”- Du må klemme meg før du fer på sjøen, for det gjer alltid pappa, seier Sara. – Ja vel. Rune held armane sine rundt Sara og kyssar ho på det mjuke kinnet. Dei smiler til kvarandre. – Ha det! Pass godt på her mens eg er på arbeid! – Farvel, Rune, svarer Sara”.
Bror min nikkar. Fedrar har båt, fedrar fer på havet og klemmer farvel før dei tar laus. - Pappa har sjark, jolle og femten fots plastbåt som han Rolf har bygd, seier bror min. Eg rettar bror min: Pappa hadde sjark, jolle og femten fots plastbåt som han Rolf har bygd. Bror min protesterer. Vi har dei ikkje, så då må pappa ha båtane framleis. Eg veit at han veit at det ikkje er slik. At nokon andre har dei no, at sjarken er knust til pinneved, at vi berre har ein båtmotor som heng i taket i garasjen som minne, og at han sikkert skjøner at den skal henge der til heilt neste gong nokon dør. Men eg les berre vidare. Høgt og tydeleg les eg til bror min om Sara som får våte vottar, og bestemmer seg for å springe heim etter noko tørt å ha på hendene, mens Rune framleis er mann og ute på fiske, ho spring og kjenner at kinnet er vått etter kysset ho fekk. Både bror min og eg veit at det forferdelege kjem til å skje. Kanskje fordi mor vår var så alvorleg då vi fekk boka, men kanskje mest fordi vi så inderleg godt veit at ein blir straffa om ein let nokon vere åleine i fjæra eller bassenget. Eg tenker at pappa døde, fordi eg hoppa åleine på djupa i nybassenget akkurat den ettermiddagen han døde. Det straffar seg å vere åleine på djupt vatn, det straffar seg å la nokon vere åleine i vatn. Eg veit at Sara kjem til å få svi, nett som eg. Så vi skjønner at Rune må dø, veit at Sara kjem tilbake med varme vottar, og oppdagar Rune i det kalde vatnet. Dei mjuke akvarellane til Wenche Øyen er like mjuke som tårene våre. Vi les og vi gret, så tårene blandar seg med bilda, lagar små bulkar på dei heilt nye sidene. Eg saknar desse akvarellane, eg saknar den tida eg kunne vere inderleg i møte med slike bilde. No er slike bilde like ut som dørskilt i trolldeig, eg hadde rygga om nokon hadde gitt meg duse akvarellar til å henge på veggen. Men Rune og Sara kunne ikkje vore annleis, dei kunne ikkje vore rote-collage og naivistiske strekar. Ansikta deires, fjorden og kyrkjegarden må vere mjuke, utflytande. Og orda er slike ord vi kjenner.

Det er ikkje barnetevespråk, gamledagarspråk eller bokspråk, det er vårt språk. Gamledagarspråk er det andre kalla nynorsk; eksotisk, men også framandgjerande, dei handla for det meste om bygdeliv, fjøs og hadde rare ord vi aldri hadde hørt; slikt språk og slike bøker hørte til i verda foreldra våre voks opp i, det var gamledagar. Men dette var ikkje gammaltida, Rune og Sara var oss, det var vår tid og vårt språk, og handlinga var den vi sjølv gjennomlevde utan å kunne ytre eit ord om det.
”- Han Rune ligg uti vatnet!”, seier Sara i ein replikk, og det er verkeleg vår bok. Vi seier også han Rune, han pappa, ho mamma. Eg trudde Hansolo i Star Wars heitte Solo, han Solo. Med slikte munnlege avtrykk i skrifta, kjente vi oss heime i den fiktive handlinga som stod oss nær. Den vanlege veggen mellom fiksjonen og oss var vekk, denne gongen handla det ikkje om nokon andre, men om oss.
”Sara græt og græt. Det hulkar langt inne i kroppen hennar”. Mor vår seier ”græt”, og det er så trygt at Sara græt og ikkje gråter, det er heilt riktig at ho gjer det med æ og ikkje å. Teksten glei inn i meg som osmose. Vi hadde vore borti nokre bøker med kjæledyr som døydde og leikegravferder som enda i nedste hjørne av hagen, men ingen som denne med han Rune og ho Sara; ein ekte person som er død, og ei jente som græt over tapet.

Eg ser at Sara har kinasko i kirka, og tenkjer at det må vere kaldt. For å dø er noko ein gjer på vinteren. Eg hadde svarte støvlettar som eg hadde lånt av ho Mabel, dei var nye og fine og sånne som ein kunne skli på heile vegen frå kyrkja til kyrkjegarden. Kanskje er ho Sara også skamfull over å ha så flotte sko på ein så trist dag.
Eg er ti år og glad for at orda framfor meg er som dei er; ikkje noko innpakking, forenkling eller bortforklaring. Ingen døde kaninar eller kanskje ser vi den døde igjen som skytsengel. Eg er ti år og har slutta å tru på Gud, fordi eg har skjønt at Per Johan-prest, mamma og dei også berre trur. Eg veit at eg ikkje skal sjå far min igjen verken her eller i himmelen. Det er ein letnad at boka ikkje forsøker å innbille meg noko anna. Sara kjem aldri til å sjå Rune igjen, det veit både boka og eg. Eg les med klår stemme til bror min:
”No er han død. Han kan ikkje snakke meir. Ikkje sjå eller høyre. Han kan ikkje gå eller springe eller leike meir. Ikkje smile til Sara. Ikkje klemme henne fleire gongar. Sara skal aldri få sjå Rune meir. Fordi han er død.”
- Er det heilt sikkert at vi aldri får sjå han igjen, spør bror min. Han er seks år og eg meiner han burde vite betre enn å spørje så dumt. Men eg svarar berre med mor til Sara: ”- Ja, det er sikkert. Men på ein måte er [han] ikkje borte likevel, for viss vi tenker på han, kan vi liksom sjå han inni oss. Og då kan vi snakke til han også. Kjenner du det?”
Eg trur bror min kjente det.

Det står også gravferd, og det er eit fint ord. Mor vår har sagt at gravferd er eit mykje finare ord enn be-grav-else, som ikkje tyder nokon ting, anna enn grava i midten. Eg seier ordet inni meg, eg sa ordet gravferd inni meg, mens eg sklei bortetter vegen på kyrkjegarden på dei svarte støvlettane til ho Mabel: Gravferd-gravferd-gravferd. Gravferd er eit rettframord, det gøymer seg ikkje bak tåke og mumling, men seier nett kva det er: ei ferd mot grava. Det er vakkert, og heilt riktig at ho Sara og dei også seier gravferd.

Så går vinter over i vår, og Sara og mora syklar ut til kyrkjegarden for å besøke Rune. Det veks blomster ved gravsteinen, og Sara forstår at det er ein samanheng mellom Rune og desse blomstrene. Rune har gått frå å vere død til å bli jord og kvitveis. Han står ikkje opp, han kjem ikkje tilbake frå dei døde som engel eller eit anna menneske. Dei døde er døde, og dei levande er framleis triste, men lettare. Eg lukkar Farvel, Rune. Bror min opnar den igjen og stryk over bildet av gravsteinen. Eg liker å tru at eg strauk broren over håret til svar.

11 Comments:

Blogger Susanne said...

Denne kommentaren har blitt fjernet av en bloggadministrator.

1:49 p.m.  
Blogger Linda said...

jeg likte den godt. boka, også.

7:06 p.m.  
Anonymous Anna said...

Ragnfrid, dette var innmari fint. Grein, jeg.
Jeg leste boka fordi jeg fant den på pappas arbeidsrom, og etterpå gjemte jeg den bak i bokhylla fordi den var så skummel, jeg var ikke sikker på om jeg hadde lov til å lese den. Det var altså derfor. For øvrig er dette første gang jeg kommenterer en blogg. Det gikk jo greit.

9:37 a.m.  
Anonymous ragnfrid said...

Takk- Det er den fineste boka som er skrevet om barn og døden, og det er spesielt når man har med seg opplevelsen av å ha lest den som barn, sånn som vi gjorde. At du gjemte den igjen, er et godt tegn på at du skjønte at boka var viktig. Da blir det nesten farlig. Bloggkommentering derimot er ikke farlig! God lørdag.

11:59 a.m.  
Anonymous Anonym said...

Med "Når sorga får ord" har du skrive ein sterk og poetisk tekst. Han er vakker, gjennomlevd og personleg utan å vere privat. Han er skakande og oppløftande på same tid - og i fagleg dialog med originalteksten til Marit Kaldhol og Wenche Øyen, idet han visualiserer ein barnleg resepsjon av boka.
Vi har språklege uttrykk som "botnlaus sorg", "ordlaus sorg", "stum sorg", "innestengd sorg". Du gav sorga ord langt ut over bokteksten. Lag på lag av oppsamla sorg dimma synet, og eg krumma ryggen under brottsjøar av avstengde kjensler.
Takk for den motige teksten din! Takk!

6:19 p.m.  
Anonymous anneMarte said...

Kjære R, no har eg grått litt grunna deg og Sara og Rune. Den boka var så viktig da eg var 7, og no kom den plutseleg attende, akvarell for akvarell. Takk! Alt godt.aM

11:22 p.m.  
Blogger Ragnfrid Trohaug said...

Anne Marte! Der var du, så kjekt.Det er ei flott bok, ja. Først no oppdaga eg bloggen din, og hugsa på at venninna di A. nemde at du hadde ein, då vi råka i kvarandre i diplomati/litteratursamanhang i Frankrike i november. Vonar du har det fint der over i Engelandet.

9:40 a.m.  
Anonymous Anonym said...

Hei...jeg studerer førskolelærer i Bergen ,og vi skriver en oppgave om barn og sorg for tiden. I den sammenhengen søkte jeg etter Farvel Rune på google, og fant denne artikkelen/tingen/saken din...og jeg må bare si at jeg sitter her på datarommet med en enorm klump i halsen og føler meg skikkelig trist og teit...hehe..uff,så grusomt. Men tusen takk for noe så fint..

Hilsen en fyr i Bergen..

9:36 a.m.  
Anonymous Anonym said...

Takk, fyr i Bergen. Eg har ikkje tenkt på dene teksten på lenge, og då kommentaren din tikka inn, las eg den på nytt. Det er ei fantastisk bok på så mange nivå, og den fortener gode tekster og analyser. Og ungane fortener at formidlarane kjenner boka, sånn at dei kan ta den fram når ein liten gut knuser legoborga si i mangel på ord. Tvi, tvi med arbeidet.
Ragnfrid

10:03 a.m.  
Blogger J.O. said...

Det blir en viktig del av oppgaven vår ja :) Ihvertfall i forhold til delen barnekultur og sorg i oppgaven. Litt mer i balanse siden sist. Ta forresten gjerne en titt på bloggen min også om du finner tid og sted for det. Er ikke veldig fan av å dele den ut i hytt og gevær, men kanskje på tide nå. jahnove22.blogspot.com

Hilsen førskolelæreren

12:13 a.m.  
Anonymous sjark fiske said...

Er det noen som vet hvordan man må gå frem om man vil starte som sjark fisker ? hvordan få de rette kvotene ? tips til annet fiskeri ? , hvilken båt er det greiest å starte med , hvilken pris kan man ta for de forskjellige fiskesortene?
Hvordan få kvote på Kingcrab i nord ?
:) Takker for svar , håper det finnes noen drevene fiskere der ute som kan svare på dette

11:44 p.m.  

Legg inn en kommentar

<< Home