lørdag, august 27, 2005

Artikkel i fredagens Klassekampen

Med vona i bagasjen
Ingress: Gapet mellom von og verkelegheit er stort, særleg når det handlar om Amerika. Det ser ein tydeleg i den vesle romanen Oklahoma av Lars Amund Vaage og Amerikabrev redigert av Theodore C. Blegen.

AV: RAGNFRID TROHAUG

Ein morgon vakna eg med ei merkeleg kjensle i kroppen; eg rista meg vaken og kjente etter: jau, ein smak av prærien låg framleis i munnvika, panna var sveitt, ryggen skreik arbeid. Eg hadde vore norsk-amerikanar denne natta. Rydda gard og bygd liv. Etter mange år i Junaiten var eg komen heim igjen. Alt var som før, berre heilt annleis.
Vel inne i dagen, men framleis fylt av draumen, tok eg fram to bokkjenningar frå hylla: Amerikabrev, ei samling faktiske brev skrivne av nordmenn som reiste til Amerika, redigert av Theodore C. Blegen, og Oklahoma av Lars Amund Vaage. Begge handlar dei om Amerika, norskamerikanaren, den bortkomne, den heimkomne, forventning og realitet. Men mens den første boka er sakleg, kvardagsleg og konkret i stilen, er den andre poetisk kvardagsleg og drøymande i tonen. Men dei krinsar begge rundt dette store, rundt draumen om Amerika og Amerikafararen.

Steikte grisar og feite dagsløner
I Amerikabrev vekslar dei som skriv heim mellom å fortelje at dette er eit fantastisk land som alle må busetje seg i, og at det er ein forferdeleg stad som ein ankar på at ein kom til. Gjert Gregoriussen Hovland er nøgd, og skriv:
Da en god Leilighed gives, maa jeg lade eder vide, at vi er ved en god Hilsen og befinde os overmaade vel fornøiet baade jeg og min Kone. Vor Søn gaaer i den engelske Skole, han taler ligesaa godt Engelsk som de Infødte. Jeg har ikke fundet mig mere glad og fornøiet i nogen Sag end i det, at vi forlode Norge og reiste hertil.
Amerikafarar Hans Olsen Thorud er alt anna enn glad og skriv til vennene sine heime i Noreg i 1851:
Kjære venner og Landsmænd! Betænk nøie, hvad I gøre, førend I bestemme Eder til at drage hertil. I maa langtfra ikke tro, at her gaa stegte Griser med Gaffel og Kniv i sig, og den store Dagløn, som her tales om, er en Fabel.
Amerika er ikkje melk og honning-landet, det er einsemd og blodslit.

Den bortkomne sonen
I romanen Oklahoma kjem Knut attende til heimbygda etter mange år i Amerika. Han kjem, han er taus, og romanen ser han uttanifrå i størstedelen av handlinga:
Han kom tilbake etter 40 år. Han heitte Knut. Dei kalla han for Store Knut. Frida sa han var den sterkaste.
Heile bygda, heile slekta, ventar på Knut. Dei har venta i førti år, og no kjem han endeleg. I det Knut kjem, blir alt som har vore kjent, blir vegen, fjorden og folka, framand for den unge bygdeguten som fortel. Han ser sitt eige liv og omgjevnader med nye auge. Til og med ferja som er ein naturleg del av kystkvardagen, blir mykje større: Ferja kom. Ho viste seg. Ho stakk seg fram frå øya, var ein ål, ein kval. Ho kom med sida til, svart og glinsande, med pust, med skum, og røyk.
Knut er den bortkomne sonen og Frelsaren samstundes, han er eventyret og redninga der han stig i land frå ferja. Han er stor, han er framand, han er løyndomsfull og langveisfarande. Amerikafaraen fortel verken den eine eller den andre historia frå der over. Bygdefolket er også tause, det er ikkje ”Hosianna!” og palmegreinvifting når han legg til. Det er ei stille forventing, som ikkje får storslagent uttrykk, stemninga er ærbødig og stillfaren når Knut kjem. Ikkje klem og store talar, det er ei tagal stemning som møter amerikafararen.

Han og oss
Den skrekkblanda fryden mellom det kjente og ukjente ligg heile tida i teksten, for Knut er ein av oss, men samstundes ein framandkar. I denne spenninga mellom kjent og framand dirrer heile romanen, for:
me kjende han, me visste kven han var, kva folk han kom i frå. Han kom i frå oss. Me kjende han att på haka, på hatten,på skuldrene og kroppen. Samstundes kan ein ikkje kjenne ein som har vore vekk i 40 år, om han er aldri så lik sine karar i kropp og fasong. Han kjem frå draumen til det verkelege, til den verkelege, gamle verda, og skiljet mellom desse to realitetane er gapande stort. Det er denne vissa teksten ber så fint i seg i sjølve forma; dei korte og poetiske kapitla er vekselsvis konkrete, forståelege og svevande, lukka. Forteljinga om Amerika, historia som Knut ber med seg, er både fortelbar og utilgjengeleg. Ein ser Amerika i han der han står i framande klede og med anna ganglag, men samstundes er han heilt taus om Amerika. Han berre vandrar avgarde, han kjem ikkje inn på kaffi som dei ventar.
Knut sat ikkje i stolen under lampen. Han strekte ikkje foten fram. Han løfta ikkje hovudet, fortalte ingen soger frå Amerika. Hus hang ikkje ned frå himmelen. Elvar låg ikkje som vide hav. Det sveva ingen drakar over prærien. Berre lampen brann, over den tome, blå stolen.

Ein av oss

Dei finn han i myra.
Han blir redda av sterke bygdehender, tause ber dei han ned igjen. Men sjølv vil han vel gjerne ikkje bli funnen. Fordi historia han har i seg, dei førti åra, er umogeleg å fortelje, umogeleg å vise i ord. Han kjem ordlaus heim igjen, og utan orda eksisterer ikkje forteljinga om Amerika og heller ikkje Knut sjølv. Då kan ein like gjerne gå i myra.
Første gong eg las boka, måtte eg repetere myrscenen fleire gongar: døde han eller ikkje, dei bar han jo som om dei skulle i gravferd, og det var grønske i munnen. Eg er enno ikkje sikker på om han overlevde. I mitt hovud er det logisk at han druknar i myra, på den andre sida får ikkje bygda ta hand om Knut og bli hans redning, slik han er deires, om han ikkje blir redda. For å dra folk opp av myra er noko ein kan om ein har blitt heime og ikkje reist til Amerika, endeleg kjem kunnskapen til heimekarane til nytte. Å hente folk opp av myra er ingenting ein behøver reise til prærien for å lære, tvert i mot.
Romanen skildrar så fint denne haldninga ein har om oss, eller som vi seier der eg voks opp: vårres kara. Uansett kor framand nokon er, så skal ein kjenne ein nærleik, fordi ein er i slekt: Me ropte ikkje etter Knut. Me kunne ikkje det. Me ropte ikkje ut at me var slekta, folket hans og etterkomarane, rett nok i ei sidegrein.
Dette er ei haldning som på mange måtar er framand for meg som lev i ei tid der ein ikkje reknar slekt ut i niande ledd, men istadenfor dannar eigne familieaktige konstellasjonar tufta på interessefelleskap og ikkje biologi. Men det gir gjenklang ein stad, eg kjenner det igjen frå oppveksten. Korleis ein stoppar og drikk kaffi hos ein femmenning, som ein ikkje har sett på år og dag, men dei bur jo i bygda vi kjører forbi, og då må ein jo stoppe. Eller som den feite dama frå Tenesse sa til meg då eg var ungjente og stavkyrkjegaid i Indre Sogn:”I´m looking for the gravestone of my great grandparents, and I did not bring money, I did not bring food, but I brought my Kleenex, because I knew this is gonna be touching”.

Draumen som forsvann

I Oklahoma ser alle etter Knut og han som skiplar den vante kvardagen;
alle har eit forhold til at han kjem, ingen er uberørt, særleg ikkje Frida som er gift med Hilmar, bror til Knut. Det er ei stille forventning som aldri blir forma i ord, men i handling: Frida stod på kjøkenet. Knut kom. Det var blitt dag. Ho høyrde steg. Han var i gangen. Ho gjekk ikkje ut. Ho tok ikkje i mot. Ho stod i steikos. Ho måtte laga til. Det fresa opp i panna. Frida steikte løk. Ho gjekk ikkje til møtes med han.
Under teksten, bak steikosen ligg det ein tanke om at det kunne vore ho som steig i land, ho som gjekk hand i hand med Store Knut der han kom ned landgangen på ferja. Men ho hadde blitt værande. Halde seg heime og gifta seg med broren hans. Draumen forsvann til Amerika.
Han kom tilbake etter 40 år. Han kom med fjør, han kom med hatt. Han kom med handa og løfta eit gammalt bilete. Ho var på kjøkenet. Knut var i gangen no. Ho såg dei andre kvinnene som sprang. Ho var på kjøkenet. Ho stod i ro. Ho henta ingen ting. Ho la det ikkje framfor han. Berre tankane. Berre minna.
Den som kjem heim igjen, kan aldri innfri forventningane til dei ein kjem heim til, for forteljinga om det ukjente har vokse seg så stor. Eg gråt alltid når brørne mine kom heim på juleferie, for eg ville at skildringane av studentlivet, av Oslo, Bergen og Grand Canyon skulle vere endå større, skulle vere slik eg hadde laga det inne i hovudet mitt. Det stemte aldri heilt overeins, og avstanden mellom oss berre auka av desse forteljingane.

Heime igjen

Forventninga i det at han skal kome og skuffelsen over at han ikkje kjem, er fabelaktig skildra gjennom lefsebakinga til Frida, den blå og grøne kjolen, ryddinga og renskinga, dei knuste kaffikoppane når han ikkje kjem, maten ho hiv i bosset i reint sinne. Så ligg han der i stova, heimbåren frå myra. Først vil ho ikkje sjå på han, vil ikkje vaske han. Men så er det sjølvsagt, så er det klart at det er henne, og ikkje Hilmar som skal gjere det. Hilmar kan ikkje med slikt såklart. Endå viktigare er det at forteljinga fell på plass når Frida vaskar Knut, at det er ho som gir han omsorg, og ikkje omvendt. Han er den store som er liten, den framande som treng hjelp frå dei heimevante. Knut blir redda av sine eigne, i ein topografi og eit bygdelandskap som ligg nedfelt i kroppen på han, sjølv etter så mange år i by og storstilt utland. Romanen fell til ro på fjorden, og Knut viser den unge forteljaren korleis han skal skjere årene i vatnet. Han er verkeleg komen heim.
Det er den doble kjensla av Amerika, motsetninga draum og vonbrot, himmelrik og sviande kvardag, som eg finn i både Oklahoma og Amerikabrev. Dei peikar og eg ser korleis mennesket alltid står i spagat mellom mellom håpet og realiteten.